Początki parafii w Pawłowie Kościelnym a kariery Dzierzgowskich h. Jastrzębiec

Radosław Lolo

doi:10.54539/sm.116

Data publikacji : 31.01.2026

Tom 20 Nr 2 (2025)

Początki parafii w Pawłowie Kościelnym a kariery Dzierzgowskich h. Jastrzębiec

Radosław Lolo

https://orcid.org/0000-0003-2430-3148

DOI: https://doi.org/10.54539/sm.116

Abstrakt

Tekst przedstawia genezę i najstarsze dzieje parafii w Pawłowie. Erygowana w 1456 r. z wydzielonych wsi sąsiednich parafii od początku miała stać się elementem rezydencji rodowej Dzierzgowskich h. Jastrzębiec. Synowie fundatora Pomścibora (Jan i Mikołaj) w początkach XVI w. zaczęli osiągać wyższe szczeble w hierarchii senatorskiej i kościelnej. Skłoniło ich to do budowy nowej, murowanej świątyni, według wzorów stosowanych wówczas na Mazowszu. Dzięki fundacji Pomścibora powstał przed 1571 r. pierwszy tego typu w Polsce renesansowy, piętrowy nagrobek autorstwa Santiego Gucciego. Pawłowo powstało więc jako fundacja Dzierzgowskich, którzy parafię i świątynię traktowali jako elementy swej rezydencji, mającej ukazać krótką, jak się okazało, chwałę rodu.

Słowa kluczowe:

Mazowsze, ziemia ciechanowska, historia XV-XVI w., Dzierzgowscy, Pawłowo Kościelne, parafia, kościół w Pawłowie

Inne teksty tego samego autora

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Lolo, R. (2026). Początki parafii w Pawłowie Kościelnym a kariery Dzierzgowskich h. Jastrzębiec. Studia Mazowieckie, 20(2), 13–24. https://doi.org/10.54539/sm.116

Wskaźniki altmetryczne

Cited By

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Źródła

Źródła archiwalne

Archiwum Diecezjalne w Płocku:

AV 268, Wizytacja 1756 roku.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie:

Archiwum Skarbu Koronnego ASK I-Rejestry poborowe, sygn. 1/7/0/3/66.

Archiwum Skarbu Koronnego ASK I-Rejestry poborowe, sygn. 1/7/0/3/27, k. 808 i 827.

Źródła drukowane

Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844–1855), t. IV: Gubernia Płocka, oprac. R. Kunkel przy udziale W. Szymańskiego, Warszawa 2013.

Materiały do dziejów ziemi płockiej, t. 7: Ziemia przasnyska, oprac. M.M. Grzybowski, Płock 1995.

Marticularum Ducatus Masoviae codices saeculo XV–XVI conscripti. T. 1, Liber distinctus numero 333 annorum 1417–1429, Warszawa 1918.

Z archiwaliów diecezjalnych XIX wieku. Dekanat przasnyski, z. 7, oprac. M.M. Grzybowski, Płock 2000.

Opracowania

Borkiewicz-Celińska A., Osadnictwo ziemi ciechanowskiej w XV wieku: (1370–1526), Wrocław 1970.

Boroda K., Synowie możnowładztwa i szlachty mazowieckiej na studiach na Uniwersytecie Krakowskim w latach 1400–1515, w: Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI-–XVIII wieku, red. J. Urwanowicz, E. Dubas-Urwanowicz, Białystok 2003.

Dzięgielewski J., Mazowszanie na urzędach centralnych w wieku XVI–XVII, w: Mazowsze na pograniczu kultur w średniowieczu i nowożytności, red. M. Dygo, Pułtusk 2007.

Dzięgielewski J., Najznamienitsi na Mazowszu za Jagiellonów i Wazów w XVI–XVII w., w: Studia z historii społecznej ofiarowane profesorowi Andrzejowi Wyczańskiemu, Białystok 2004.

Encyklopedia katolicka, t. XV: Pastoralna psychologia - Porphyreon, red. S. Wilk i in., Lublin 2011.

Encyklopedia kościelna, t. XVIII, Warszawa 1892.

Grabowski J., Dynastia Piastów mazowieckich. Studia nad dziejami politycznymi Mazowsza, intytulacją i genealogia książąt, Kraków 2012.

Grabowski J., Janusz II książę mazowiecki, pretendent do tronu polskiego (1455–16 lutego 1495), Kraków 2023.

Grabowski J., Serock w okresie panowania Piastów mazowieckich, w: Serock i Mazowsze na przestrzeni dziejów. Studia z okazji 600-lecia nadania praw miejskich Serockowi, red. S. Jakubczak, R. Lolo, Serock 2017.

Hajduk O.M., Rzeźba funeralna na Mazowszu w XVI wieku, Warszawa 2021.

Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. II: Województwo łódzkie, red. J.Z. Łoziński, Warszawa 1954.

Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. X, z. 10, oprac. I. Galicka, H. Sygietyńska, Warszawa 1987.

Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 10: Dawne woj. warszawskie, z. 18: Przasnysz i okolice, oprac. I. Galicka, H. Sygietyńska, Warszawa 1980.

Korytkowski J., Arcybiskupi gnieźnieńscy: prymasowie i metropolici polscy od roku 1000 aż do roku 1821, czyli do połączenia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego z biskupstwem poznańskim, t. 3, Poznań 1889.

Kosman M., Poczet prymasów Polski, Warszawa 1997.

Kunkel R.M., Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2006.

Kunkel R.M., Architektura gotyckiego kościoła farnego miasta Serocka, w: Serock i Mazowsze na przestrzeni dziejów, Studia z okazji 600-lecia nadania praw miejskich Serockowi, red. S. Jakubczak, R. Lolo, Serock 2017.

Lolo R., Dzieje parafii w czasach staropolskich, w: Dzieje parafii pod wezwaniem Ducha Świętego w Węgrzynowie (1398–2020), red. J. Gołota, J. Mirończuk, Ostrołęka 2021.

Lolo R., Miasta mazowieckie w XVI–XVIII wieku. Studia i szkice, Warszawa 2021.

Łyjak W.Z., Organy na Mazowszu w diecezji płockiej od XIV wieku do 1818 roku, Płock 2005.

Nowowiejski A.J., Płock. Monografia historyczna, Płock 1930.

Opaliński E., Rodziny wielkosenatorskie w Wielkopolsce, na Kujawach i na Mazowszu za Zygmunta III. Podstawy karier, Warszawa 2007.

Pociecha W., Arcybiskup gnieźnieński, Mikołaj Dzierzgowski, prymas Polski (ok. 1490–1559). Zarys biograficzny, „Nasza Przeszłość” 1947, nr 2. DOI: https://doi.org/10.52204/np.1947.2.37-102

Pociecha W., Dzierzgowski Mikołaj h. Jastrzębiec (ok. 1490–1559), PSB, t. 6, Kraków 1948.

Serock i Mazowsze na przestrzeni dziejów. Studia z okazji 600-lecia nadania praw miejskich Serockowi, red. S. Jakubczak, R. Lolo, Serock 2017.

Sitnik A.K., Bernardyni i ich placówki klasztorne na północnym Mazowszu, w: Miejsce, które ratuje. Prostota franciszkańska i rokokowa ekspresja w założeniu pielgrzymkowym w Ratowie nad Wkrą, red. M. Wardzyński, Warszawa 2020.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B Chlebowski, W. Walewski, F. Sulimierski, t. VII, Warszawa 1886.

Sucheni-Grabowska A., Odbudowa domeny królewskiej w Polsce w latach 1504–1548, Wrocław 1967.

Śmigiel K., Prymasostwo polskie. Instytucja – prymasi – dokumenty, Warszawa 2018.

Wilska M., Mazowieckie środowisko dworskie Janusza Starszego. Studium społeczne, Warszawa 2012.

Wolff A., Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370–1526, Warszawa 1962.

Netografia

IH PAN: https://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=14339&q=Paw%C5%82owo&d=0&t=0.

Jan Dzierzgowski z Pawłowa (Id: 239497), w: Corpus Academicum Cracoviense (CAC), http://cac.historia.uj.edu.pl/osoba/239497_Jan_Dzierzgowski_z_Paw%C5%82owa.

Mikołaj Dzierzgowski z Pawłowa (Id: 239464), w: Corpus Academicum Cracoviense (CAC), http://cac.historia.uj.edu.pl/osoba/239464_Miko%C5%82aj_Dzierzgowski_z_Paw%C5%82owa.

Wolff A., Pawłowo Kościelne. Kartoteka powiatu przasnyskiego w średniowieczu. Kartoteka Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu, https://rcin.org.pl/ihpan/dlibra/publication/76079/edition/57289/content.